Czym jest beta-tytan, dlaczego dzięki swojej strukturze krystalicznej jest sprężystszy od czystego tytanu i co to oznacza w oprawce noszonej na co dzień – sprawdzone w artykułach szkoleniowych dla optyków i badaniach materiałowych.

8 min czytania

Udostępnij artykuł:
Okulary z beta-tytanu: architektura lekkości

Beta-tytan to stop, z którego robimy wszystkie okulary przeciwsłoneczne Archē. Wyjaśniamy tu, czym jest, skąd biorą się jego właściwości i gdzie kończą się jego możliwości. Dane pochodzą z artykułów szkoleniowych dla optyków i z badań materiałowych, a linki do nich znajdziesz w tekście. Jak beta-tytan wypada na tle acetatu, stali, aluminium i nylonu, pokazujemy w porównaniu materiałów na oprawki.

Czym jest beta-tytan?

Oprawki tytanowe występują w trzech postaciach. Brytyjskie stowarzyszenie optyków ABDO (Association of British Dispensing Opticians) wymienia je w artykule szkoleniowym o tytanie: czysty tytan (ok. 99,5% tytanu), metal bazowy platerowany tytanem i stopy tytanu. Beta-tytan to najczęściej stosowany z tych stopów. Według ABDO zawiera ok. 75% tytanu z dodatkiem aluminium lub wanadu. Artykuł doszkalający w magazynie 20/20 podaje typowy skład: 75% tytanu, 22% wanadu i 3% aluminium.

Makrozdjęcie szczotkowanej powierzchni stopu tytanu z drobną fakturą

Oprawki tytanowe pojawiły się na rynku w latach 80. i 90. Według 20/20 beta-tytan pozwala na „cieńszą konstrukcję, większą elastyczność” niż czysty tytan.

Skąd sprężystość: struktura krystaliczna

W temperaturze pokojowej czysty tytan ma heksagonalną strukturę krystaliczną. Odpowiednio duży dodatek pierwiastków takich jak wanad stabilizuje inny układ atomów: regularną przestrzennie centrowaną fazę „beta”, od której stop wziął nazwę. Przegląd stopów beta-tytanu z 2023 roku przypisuje tym stopom „wyraźnie niski moduł sprężystości”: są mniej sztywne, więc pod tą samą siłą uginają się bardziej i wracają do kształtu.

Dwie struktury krystaliczne obok siebie: po lewej heksagonalna komórka czystego tytanu, po prawej regularna przestrzennie centrowana komórka beta-tytanu z jednym atomem w środku sześcianu.Z lewej: heksagonalna struktura czystego tytanu. Z prawej: regularna przestrzennie centrowana struktura beta-tytanu, z atomem w środku sześcianu.

W oprawce mniejszą sztywność widać po zausznikach. Mogą być cienkie, a mimo to uginają się, obejmując głowę, i wracają do kształtu, gdy zdejmujesz okulary. Jak zaznacza 20/20, zauszniki zachowują tę sprężystość przez cały okres użytkowania oprawki.

Ten sam przegląd wskazuje też cenę, jaką się za to płaci: mniejsza sztywność zwykle idzie w parze z mniejszą wytrzymałością. Beta-tytan jest sprężysty, ale nie niezniszczalny.

Sprężysty to nie „z pamięcią kształtu”

Oprawki sprzedawane jako „memory metal”, np. Flexon, to stop niklu i tytanu z 40–50% niklu (20/20). Można je wygiąć znacznie mocniej, a i tak wrócą do kształtu. Beta-tytan tego nie potrafi: wraca do kształtu w zakresie sprężystym, a zgięty wystarczająco mocno pozostanie wygięty. Nie zawiera też niklu, co ma znaczenie przy alergii na ten metal.

Waga

Ciężar właściwy tytanu wynosi 4,5, a stali nierdzewnej 7,9 (20/20). Według ABDO czysty tytan jest mniej więcej tak samo wytrzymały jak stal i o ok. 45% lżejszy. Dzięki tej wytrzymałości oprawkę można zrobić z cienkiego drutu i cienkiej blachy – i dlatego nasze oprawki Archē ważą 16–18 g.

Tytan nie jest jednak najlżejszym materiałem na oprawki. Aluminium i tworzywa sztuczne, takie jak nylon TR-90, są jako materiały lżejsze. Liczby zestawia nasze porównanie materiałów na oprawki, a o tym, co waga oprawki oznacza w praktyce, piszemy w poradniku o lekkich okularach przeciwsłonecznych.

Kontakt ze skórą

Nikiel to najczęstszy alergen kontaktowy. Metaanaliza 28 badań wykazała alergię na nikiel u 11,4% populacji ogólnej. Beta-tytan nie zawiera niklu (20/20) i to główny powód, dla którego oprawki tytanowe poleca się osobom uczulonym na metale.

Tytan pokrywa cienka warstwa tlenkowa o grubości kilku nanometrów. Sam metal nie jest jednak całkowicie obojętny: badania nad implantami tytanowymi pokazują, że do otaczających tkanek uwalniają się niewielkie ilości tytanu, przy czym oznak toksyczności jest niewiele.

Liczą się też elementy wokół samego stopu. ABDO zaznacza, że śrubki w oprawkach tytanowych prawie nigdy nie są tytanowe, a rdzenie zauszników i nosków mogą być z innych metali. Przegląd dermatologiczny poświęcony zapaleniu skóry wywołanemu oprawkami okularów odnotowuje reakcje na oprawki tytanowe zawierające pallad. Jeśli masz alergię na nikiel, zapytaj, z czego są drobne elementy. Nasz poradnik o materiałach pokazuje, o które części pytać.

Korozja

Według ABDO metalowe oprawki korodują głównie z powodu kwasowości potu, a nie jego ilości. Na stopach niklu i miedzi korozja pojawia się jako zielony osad.

Przed korozją chroni tytan warstwa tlenkowa na jego powierzchni. Jeśli powierzchnia zostanie zarysowana, warstwa odbudowuje się, o ile dociera do niej tlen (ABDO); Hanawa (2022) przytacza pomiary, według których trwa to ok. 30 milisekund. Według 20/20 oprawki tytanowe są 20 razy bardziej odporne na korozję niż oprawki z monelu czy alpaki.

Regulacja i naprawa

Regulacja. Oprawki tytanowe można wyginać i formować, żeby dobrze leżały, ale 20/20 ostrzega, że zbyt pośpieszne zgięcie może złamać metal w miejscu zgięcia. Optycy regulują tytan na zimno, małymi krokami, a podgrzewacza do oprawek używają tylko przy końcówkach zauszników.

Naprawa. Pękniętej oprawki tytanowej nie da się zlutować jak zwykłego metalu. Trzeba ją spawać laserowo albo lutować twardo w atmosferze argonu, a według ABDO wielu producentów zamiast tego wymienia pękniętą oprawkę na nową. Nasza 2-letnia gwarancja obejmuje wady fabryczne.

Dla kogo jest beta-tytan

Do noszenia na co dzień. Cienkie, lekkie oprawki, które nie tracą sprężystości, sprawdzają się w okularach noszonych przez wiele godzin dziennie. Przykładem jest Pteron Azure.

Wrażliwa skóra. Stop nie zawiera niklu. Sprawdź jednak również drobne elementy.

Na lata. Warstwa tlenkowa i trwała sprężystość pasują do oprawki, którą chcesz zatrzymać na długo i co jakiś czas oddawać do regulacji. Czyszczenie i przechowywanie opisujemy w poradniku pielęgnacji.

Mniej odpowiedni: jeśli chcesz wyrazistych kolorów i rzeźbiarskich kształtów albo lubisz często zmieniać oprawki, lepszym wyborem będzie acetat.

Eleven Spectacles Pteron Azure, oprawka z beta-tytanu

Każda oprawka Archē ma soczewki ZEISS z ochroną UV i powłoką antyrefleksyjną na tylnej powierzchni. O dopasowaniu i proporcjach piszemy w poradniku o geometrii oprawek.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

  1. Abbott J. "The rise of the Titans." Dispensing Optics (ABDO), August 2014, pp. 4–8. abdo.org.uk
  2. Mattison-Shupnick M. "Titanium Eyewear, More Than A Material's Reputation." 20/20 continuing education, November 2015. 2020mag.com
  3. Wong K-K, Hsu H-C, Wu S-C, et al. "A Review: Design from Beta Titanium Alloys to Medium-Entropy Alloys for Biomedical Applications." Materials, 2023;16(21):7046. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  4. Hanawa T. "Biocompatibility of titanium from the viewpoint of its surface." Science and Technology of Advanced Materials, 2022;23(1):457–472. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  5. Alinaghi F, Bennike NH, Egeberg A, Thyssen JP, Johansen JD. "Prevalence of contact allergy in the general population: A systematic review and meta-analysis." Contact Dermatitis, 2019;80(2):77–85. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  6. Šitum M, Lugović-Mihić L, Bulat V, et al. "Dermatological aspects of contact dermatitis from eyeglass frames and optical materials." Collegium Antropologicum, 2013;37 Suppl 1:19–24. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Odkryj kolekcję Archē

Konstrukcja i optyka naszych oprawek z bliska. Bezramkowe tytanowe okulary przeciwsłoneczne z soczewkami ZEISS, zaprojektowane z myślą o pełnej wyrazistości widzenia.

Czytaj również

Więcej z kategorii Poradniki i artykuły

  • Lekkie okulary przeciwsłoneczne: co naprawdę oznacza waga oprawki
    Poradniki i artykuły

    Lekkie okulary przeciwsłoneczne: co naprawdę oznacza waga oprawki

    Ile ważą okulary przeciwsłoneczne, od czego zależy ta liczba i dlaczego wielkość nosków ma takie samo znaczenie jak gramy – z danymi, które faktycznie podają źródła dla optyków.
    Czytaj dalej
  • Materiały na oprawki okularów: porównanie, w którym prowadzi beta-tytan
    Poradniki i artykuły

    Materiały na oprawki okularów: porównanie, w którym prowadzi beta-tytan

    Beta-tytan w porównaniu z czystym tytanem, acetatem, stalą nierdzewną, aluminium i poliamidem: waga, kontakt ze skórą, starzenie się, regulacja i naprawa – na podstawie literatury szkoleniowej dla optyków i badań dermatologicznych.
    Czytaj dalej
  • Światło pod kontrolą: kategorie filtra i kolory soczewek
    Poradniki i artykuły

    Światło pod kontrolą: kategorie filtra i kolory soczewek

    Kategorie filtra, przepuszczalność światła (VLT) i kolory soczewek: jak dobrać zabarwienie okularów przeciwsłonecznych do miejsca, pory roku i tego, co robisz.
    Czytaj dalej