Beta-tytan w porównaniu z czystym tytanem, acetatem, stalą nierdzewną, aluminium i poliamidem: waga, kontakt ze skórą, starzenie się, regulacja i naprawa – na podstawie literatury szkoleniowej dla optyków i badań dermatologicznych.

12 min czytania

Udostępnij artykuł:
Materiały na oprawki okularów: porównanie, w którym prowadzi beta-tytan

Każdy materiał na oprawki to kompromis między wagą, wytrzymałością, tolerancją skóry i tym, jak się starzeje. Ten poradnik porównuje najważniejsze z nich z beta-tytanem – stopem, z którego robimy nasze bezramkowe okulary przeciwsłoneczne Archē. Dane pochodzą z artykułów szkoleniowych dla optyków i z badań dermatologicznych, a linki do nich znajdziesz w tekście. Piszemy też wprost, w czym inne materiały wypadają lepiej.

Dwa podejścia do materiału oprawki

Wybór materiału to w równym stopniu decyzja projektowa, co kwestia parametrów technicznych.

Z myślą o wymianie. Niektóre materiały szybko się formuje i łatwo co sezon nadać im nowy wygląd. To pasuje do krótkiego cyklu produktowego i do osób, które lubią często zmieniać oprawki.

Z myślą o trwałości. Inne wybiera się po to, by oprawka służyła latami: noszona, regulowana i pielęgnowana, a nie wymieniana na nową.

Żadne z tych podejść nie jest samo w sobie złe. Eleven Spectacles stawia na to drugie.

Beta-tytan a czysty tytan

Tytan występuje w okularach w trzech postaciach, które zachowują się różnie. Brytyjskie stowarzyszenie optyków ABDO (Association of British Dispensing Opticians) wymienia je w swoim artykule szkoleniowym o oprawkach tytanowych:

PostaćCzym jestJak zachowuje się w oprawce
Czysty tytanOk. 99,5% tytanuWytrzymały i obojętny chemicznie, dość sztywny
Beta-tytanOk. 75% tytanu, stop z wanadem i/lub aluminiumBardziej sprężysty; pozwala na cieńsze zauszniki
Tytan platerowanyMetal bazowy, np. monel, z zewnętrzną warstwą tytanuTytan tylko na powierzchni

Artykuł doszkalający dla optyków w magazynie 20/20 podaje typowy skład beta-tytanu: 75% tytanu, 22% wanadu i 3% aluminium. Zaznacza, że beta-tytan nie zawiera niklu i pozwala na „cieńszą konstrukcję, większą elastyczność” niż czysty tytan. Tę sprężystość zauszniki zachowują przez cały okres użytkowania oprawki.

Beta-tytan to nie „metal z pamięcią kształtu”. Oprawki sprzedawane jako „memory metal”, np. Flexon, to według tego samego artykułu stop niklu i tytanu z 40–50% niklu. Wyginają się mocniej i wracają do kształtu, ale zawierają dużo niklu, co ma znaczenie przy alergii na ten metal.

Waga: co mówią liczby

O tytanie mówi się zwykle, że to „lekki metal”. Literatura dla optyków podaje konkretne liczby:

  • W porównaniu ze stalą: ciężar właściwy tytanu wynosi 4,5, a stali nierdzewnej 7,9 (20/20). Według ABDO czysty tytan jest tak samo wytrzymały jak stal, ale o ok. 45% lżejszy.
  • W porównaniu z aluminium: tytan jest o ok. 60% cięższy od aluminium, ale dwa razy wytrzymalszy (oba źródła).
  • W porównaniu z tworzywami: tworzywa sztuczne są jako materiał lżejsze. Artykuł ABDO o oprawkach z tworzyw opisuje nylon TR-90 jako najlżejsze tworzywo konstrukcyjne i podaje pełne oprawki poliamidowe ważące od 4,1 g.

Waga szalkowa z tym samym zausznikiem na każdej szalce: tytan o ciężarze właściwym 4,5 unosi się, stal nierdzewna o ciężarze właściwym 7,9 opada.Ten sam zausznik z tytanu (z lewej, ciężar właściwy 4,5) i ze stali nierdzewnej (z prawej, 7,9). Źródło: magazyn 20/20.

Oprawki tytanowe nie są więc lekkie dlatego, że tytan jest najlżejszym materiałem. Są lekkie, bo tytan jest na tyle wytrzymały, że można z niego robić cienki drut i cienką blachę. Nasze oprawki Archē ważą 16–18 g. Co waga oprawki oznacza przy noszeniu przez cały dzień, wyjaśniamy w poradniku o lekkich okularach przeciwsłonecznych.

Materiał po materiale

Acetat (octan celulozy)

Czym jest. Acetat powstaje z lintersu bawełnianego i pulpy drzewnej z dodatkiem kwasu octowego i plastyfikatora (ABDO). Wycina się go z warstwowych płyt, dlatego może mieć kolory i wzory, których metal nie odtworzy. Zauszniki mają zwykle metalowy rdzeń, który je wzmacnia.

Jak się starzeje. Ten sam artykuł ABDO zwraca uwagę, że w starzejących się oprawkach acetatowych plastyfikator może wysychać, przez co materiał robi się bardziej kruchy. Starsze oprawki trzeba mocniej podgrzać, żeby zmiękły, więc ich regulacja jest bardziej ryzykowna. Powierzchnia może stracić połysk i pokryć się kredowym nalotem, zwłaszcza w ciemniejszych kolorach, ale da się ją ponownie wypolerować.

Ciepło. Optycy regulują acetat, podgrzewając go do ok. 57 °C. Zbyt wysoka temperatura odkształca materiał i powoduje powstawanie pęcherzy.

Skóra. Plastyfikatory i stabilizatory UV należą – obok niklu – do alergenów z oprawek wymienionych w przeglądzie dermatologicznym poświęconym kontaktowemu zapaleniu skóry wywołanemu oprawkami okularów. Reakcje zdarzają się rzadko, ale acetat nie jest z założenia obojętny dla skóry.

Stal nierdzewna

Czym jest. Najpopularniejszy metal w oprawkach średniej klasy: wytrzymały i sztywny.

Waga. Przy ciężarze właściwym 7,9 wobec 4,5 dla tytanu ten sam element ze stali waży o ok. 75% więcej.

Skóra. Wiele stali nierdzewnych zawiera nikiel. W badaniu 42 pacjentów z zapaleniem skóry w miejscach, w których dotykały jej okulary, 78,5% oprawek uwalniało nikiel w teście punktowym. Elementy stykające się ze skórą zawierały średnio 15,7% niklu i 20,3% chromu, a w testach płatkowych nikiel był najczęstszym alergenem (73,8% pacjentów). W miejscach kontaktu ze skórą oprawki miały więcej drobnych rys, które autorzy wiążą z reakcjami. Prawo UE ogranicza uwalnianie niklu z wyrobów przeznaczonych do bezpośredniego i długotrwałego kontaktu ze skórą do 0,5 µg/cm² na tydzień (rozporządzenie (WE) nr 552/2009).

Gdzie wygrywa. Tam, gdzie liczy się sztywność oprawki.

Aluminium

Czym jest. Najlżejszy z metali stosowanych w oprawkach.

W porównaniu z tytanem. Przy tej samej objętości mniej waży aluminium: tytan jest o ok. 60% cięższy. Tytan jest jednak mniej więcej dwa razy wytrzymalszy, więc tytanowy element może być cieńszy przy tym samym zadaniu. W gotowej oprawce niweluje to większość różnicy.

TR-90 i inne poliamidy

Czym są. Tworzywa na bazie nylonu, np. Grilamid TR-90, formowane wtryskowo i popularne w okularach sportowych.

Mocne strony. ABDO opisuje TR-90 jako najlżejsze tworzywo konstrukcyjne. Oprawki nylonowe trudno złamać, a ponieważ nie zawierają plastyfikatora, uchodzą za hipoalergiczne.

Ograniczenia. Ta sama odporność na złamanie sprawia, że oprawki nylonowe bardzo trudno wyregulować. Niektóre z nich niszczą rozpuszczalniki, a soczewki trzeba w nich osadzać na zimno.

Gdzie wygrywają. Najniższa waga i odporność na uderzenia w sporcie.

Nikiel a kontakt ze skórą

Nikiel to najczęstszy alergen kontaktowy. Metaanaliza 28 badań szacuje częstość alergii na nikiel na 11,4% populacji ogólnej. Przegląd kliniczny podaje 8–19% dorosłych w Europie, przy wyraźnej przewadze kobiet.

Tytan i beta-tytan nie zawierają niklu. Tytan nie jest jednak całkowicie obojętny: badania nad implantami tytanowymi pokazują, że uwalnia niewielkie ilości tytanu do otaczających tkanek, przy czym oznak toksyczności jest niewiele.

Większe ryzyko w oprawce tytanowej stanowią elementy, które z tytanu nie są. ABDO zaznacza, że śrubki prawie nigdy nie są tytanowe, a rdzenie zauszników i metalowe rdzenie nosków mogą być z innych metali. Oznaczenie Titanium-100 opisane w 20/20 wymaga 90–100% tytanu wagowo, ale nie obejmuje śrubek zawiasów, nosków, końcówek zauszników ani podkładek. Przegląd dermatologiczny odnotowuje też reakcje na oprawki tytanowe zawierające pallad.

Metalowa oprawka z boku z trzema ponumerowanymi elementami: 1 śrubka zawiasu, 2 ramionko noska i nosek, 3 końcówka zausznika.Elementy oprawki tytanowej, które najczęściej są wykonane z czegoś innego: 1 śrubki zawiasów, 2 ramionka nosków i noski, 3 końcówki zauszników. Źródło: ABDO, magazyn 20/20.

Jeśli masz alergię na nikiel, zapytaj, z czego są te elementy, a nie tylko front i zauszniki.

Korozja i starzenie

Według ABDO korozję metalowej oprawki powoduje zwykle kwasowość potu, a nie jego ilość. Na stopach niklu i miedzi widać ją jako zielony osad soli.

Tytan tworzy cienką warstwę tlenkową o właściwościach zbliżonych do ceramiki. Jeśli metal zostanie zarysowany, warstwa odbudowuje się, o ile dociera do niego tlen. Badania tytanu wykazały, że odbudowa trwa ok. 30 milisekund (Hanawa, 2022). Według 20/20 oprawki tytanowe są 20 razy bardziej odporne na korozję niż oprawki z monelu czy alpaki.

Tworzywa starzeją się inaczej. Acetat, jak opisaliśmy wyżej, traci plastyfikator i robi się coraz bardziej kruchy.

Regulacja i naprawa

To dwie różne kwestie i w każdej z nich tytan zachowuje się inaczej.

Dopasowanie. Oprawki tytanowe można wyginać i formować, żeby dobrze leżały – pisze 20/20 – ale zbyt pośpieszne zgięcie może złamać metal w miejscu zgięcia. Optycy wprowadzają drobne korekty szczypcami, krok po kroku, a końcówki zauszników podgrzewają w podgrzewaczu do oprawek. Acetat reguluje się na ciepło. Nylonu praktycznie nie da się wyregulować.

Naprawa pęknięcia. Tytan trudno naprawić. Trzeba go spawać laserowo albo lutować twardo w atmosferze argonu, a według ABDO wielu producentów po prostu wymienia pękniętą oprawkę. Nasza 2-letnia gwarancja obejmuje wady fabryczne oprawki i soczewek.

Porównanie materiałów

CechaBeta-tytanAcetatStal nierdzewnaAluminiumTR-90 / poliamid
Gęstość materiału4,5Niższa niż metali7,9Ok. 40% mniej niż tytanNajniższa
Nikiel w materialeBrakBrak (metalowe rdzenie mogą go zawierać)Często–Brak
StarzenieWarstwa tlenkowa się odbudowujePlastyfikator wysycha, materiał kruszejeKoroduje przy kwaśnym pocie––
RegulacjaNa zimno, małymi krokamiNa ciepłoNa zimno–Bardzo trudna
Kolor i wzórWykończenia metaliczneNajwiększy wybórWykończenia metaliczne–Barwione przy formowaniu

Myślnik oznacza, że wykorzystane przez nas źródła nie opisują tej cechy.

Uczciwie o tytanie
Tytan nie jest najlepszym wyborem dla każdego. Jeśli zależy Ci na wyrazistym kolorze i rzeźbiarskiej formie albo lubisz często zmieniać oprawki, lepiej sprawdzi się acetat. Najniższą wagę w okularach sportowych da poliamid. Beta-tytan to wybór na jedną oprawkę, dopasowaną do Ciebie i noszoną latami.

Jak wybrać

Wybierz beta-tytan, jeśli: nosisz jedną oprawkę codziennie przez lata, masz wrażliwą skórę lub alergię na nikiel, chcesz cienkich zauszników z odrobiną sprężystości i oprawki, którą optyk może precyzyjnie dopasować.

Rozważ acetat lub poliamid, jeśli: zależy Ci na jak największym wyborze kolorów i wzorów, wolisz często zmieniać oprawki albo potrzebujesz okularów typowo sportowych.

Podejście Eleven Spectacles

Kolekcję Archē wykonujemy z beta-tytanu, bo pasuje do tego, jak mają być noszone nasze oprawki: raz dopasowane, używane latami i pielęgnowane, a nie wymieniane.

Eleven Spectacles Iris Moss, oprawka z beta-tytanu

Każda oprawka ma:

Codziennej pielęgnacji i czyszczeniu poświęciliśmy osobny poradnik.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

  1. Abbott J. "The rise of the Titans." Dispensing Optics (ABDO), August 2014, pp. 4–8. abdo.org.uk
  2. Mattison-Shupnick M. "Titanium Eyewear, More Than A Material's Reputation." 20/20 continuing education, November 2015. 2020mag.com
  3. Abbott J. "Plastic fantastic." Dispensing Optics (ABDO), January 2015, pp. 22–25. abdo.org.uk
  4. Kim IS, Yoo KH, Kim MN, et al. "The fine scratches of the spectacle frames and the allergic contact dermatitis." Annals of Dermatology, 2013;25(2):152–155. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  5. Šitum M, Lugović-Mihić L, Bulat V, et al. "Dermatological aspects of contact dermatitis from eyeglass frames and optical materials." Collegium Antropologicum, 2013;37 Suppl 1:19–24. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  6. Alinaghi F, Bennike NH, Egeberg A, Thyssen JP, Johansen JD. "Prevalence of contact allergy in the general population: A systematic review and meta-analysis." Contact Dermatitis, 2019;80(2):77–85. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  7. Ahlström MG, Thyssen JP, Wennervaldt M, Menné T, Johansen JD. "Nickel allergy and allergic contact dermatitis: A clinical review of immunology, epidemiology, exposure, and treatment." Contact Dermatitis, 2019;81(4):227–241. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  8. Hanawa T. "Biocompatibility of titanium from the viewpoint of its surface." Science and Technology of Advanced Materials, 2022;23(1):457–472. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  9. Commission Regulation (EC) No 552/2009 amending REACH Annex XVII, entry 27 (nickel). eur-lex.europa.eu

Odkryj kolekcję Archē

Konstrukcja i optyka naszych oprawek z bliska. Bezramkowe tytanowe okulary przeciwsłoneczne z soczewkami ZEISS, zaprojektowane z myślą o pełnej wyrazistości widzenia.

Czytaj również

Więcej z kategorii Poradniki i artykuły

  • Lekkie okulary przeciwsłoneczne: co naprawdę oznacza waga oprawki
    Poradniki i artykuły

    Lekkie okulary przeciwsłoneczne: co naprawdę oznacza waga oprawki

    Ile ważą okulary przeciwsłoneczne, od czego zależy ta liczba i dlaczego wielkość nosków ma takie samo znaczenie jak gramy – z danymi, które faktycznie podają źródła dla optyków.
    Czytaj dalej
  • Okulary z beta-tytanu: architektura lekkości
    Poradniki i artykuły

    Okulary z beta-tytanu: architektura lekkości

    Czym jest beta-tytan, dlaczego dzięki swojej strukturze krystalicznej jest sprężystszy od czystego tytanu i co to oznacza w oprawce noszonej na co dzień – sprawdzone w artykułach szkoleniowych dla optyków i badaniach materiałowych.
    Czytaj dalej
  • Światło pod kontrolą: kategorie filtra i kolory soczewek
    Poradniki i artykuły

    Światło pod kontrolą: kategorie filtra i kolory soczewek

    Kategorie filtra, przepuszczalność światła (VLT) i kolory soczewek: jak dobrać zabarwienie okularów przeciwsłonecznych do miejsca, pory roku i tego, co robisz.
    Czytaj dalej